Монголын уламжлалт өв соёл болох дээл, хантааз, бүсны тухай
Монгол үндэсний хувцас нь олон зуун жилийг дамжсан баялаг түүхтэй билээ. Энэ хувцас нь монголчуудын амьдралын хэв маягийг мэдэхэд тусалдаг. Үндэсний хувцас нь тухайн хүрээлэн буй орчин, талаар морь унан давхих, гэрт байхад эсвэл баяр наадамд бүжиглэхээс хамааран өөр өөр байдаг. Уур амьсгал, орчин нөхцөл, жилийн улирлаас хамааран үндэсний хувцас нь олон төрөл байдаг. Зуны улиралд монголчууд тэрлэг, хавар, намрын улиралд хөвөнтэй дээл эсвэл хурган дээл, өвлийн улиралд хонины арьсаар хийсэн цагаан нэхий дээл өмсдөг.
Дээл гэсэн үгний учрыг тайлбарлавал, үгийн язгуур “дэв, дэб” нь ”дэвших, дээгүүр, дээр” гэсэн утга ойролцоо “дээгүүр нөмөрдөг юм” гэсэн утгатай. Халх эрэгтэйчүүд баруун гар руугаа товчилдог, дан эмжээр бүхий дөрвөлжин тавиу энгэртэй, босоо захтай, цэнхэр өнгийн дотор бүхий нударгатай, өргөн урт ханцуйтай, арын хормой урд хормойноос арай элбэг дээл өмсдөг. Халх эрэгтэйн үндсэн өмсгөл нь дээл, хүрэм, хантааз, бүс, гутал, малгай, чихэвч, цамц, өмд зэрэг юм. Халх эмэгтэйн дээл нь хурц тод өнгөтэй, урт ханцуйтай, дэргэр мөртэй, дээлэн дээр цэгдэг буюу ууж өмсөж гоёдог. Ууж нь ханцуйгүй бөгөөд энгэр нь голоороо тууш задгай байдаг. Гоёлын ба ажлын гэсэн хоёр янзын ууж байх бөгөөд цээж ууж, урт ууж гэсэн ялгаатай.
Ууж нь гэрийн эзэгтэйн ёслол хүндэтгэлийн өмсгөл бөгөөд дээлийн өнгөнөөс өөр өнгийн эдээр хийдэг. Эмэгтэйчүүдийн дээлийн өнгийг тухайн бүсгүй хүний намба төрх, нүүр царай, унах морины зүс, тохох эмээлийн өнгө гоёл зэрэгт тохируулан сонгодог байна. Ойрад буюу Баруун монгол эрэгтэйчүүд халх эрэгтэйчүүдийн адил загварын дээл өмсөх боловч өвөлдөө дан цагаан нэхийгээр хийсэн, өнгө татаж гадарлаагүй “дэвэл” хэмээх дээл, өнгө татаж гадарласан “үч” хэмээх нэхий дээл өмсөнө. Харин зундаа бөс, торго, чисчүүгээр хийсэн тэрлэг өмсдөг. Нэхий дээлд 8 хонины нэхий ордог бол хурган дээлд 30-32 арьс орно. Ишгэн дээлийг хөнгөн хэмээн настайчууд голдуу өмсдөг байжээ.
Дээл хээ хур нь тус өөр бэлгэдэлтэй байдаг билээ. Түүнчлэн эрт дээр үед хүүхдэд хээ хуар бүхий дээл өмсөхийг цээрлэдэг байжээ.
- Геометрийн дүрс бүхний зураасан хээ: Энэхүү торгон дээлийн хээ нь усны долгион мэт харагдах бөгөөд гал, цахилгаан, уул, үүл, солонго зэргийг бишрэн гайхаж байсан хамгийн эрт цаг үед үүссэн байгалийн үзэгдлийн хээг агуулжээ
- Гинжин хээ: Хүч чадал, хүсэл зориг, эрч хүчийг бэлгэддэг
- Цэцгэн хээ: Гоёмсог, дур булаам өнгө үзэмж, урин дулаан уур амьсгал, ариун тунгалаг байдал, өсөж үржихийн бэлгэдэл
- Үүлэн хээ: Энэхүү хээ нь хязгааргүй эрх чөлөө, баялаг, хүн бүр аз жаргалтай аж төрөхийг бэлгэднэ
Бүс нь задгай тархайг бэхлэх, салсан сарнисныг эвлүүлэх гэсэн утгатай. Бүс нь дотроо олон төрөл зүйл байдаг. Монголчууд бүсэнд эзэн хүний сүнс оршдог хэмээн үздэг тул бүсээ сул орхих, хөвүүлж тавихыг цээрлэдэг. Бүсээ тайлахдаа аман хүзүү, туулайчлах гэх мэт зангиагаар зангидаж, дэрний дээд талд тавьдаг заншилтай. Тиймээс ч “Бүс чинь урт боловч бүтээх үйлс чинь цалайгуузай, бүсээ зангидаж яв” гэж сургадаг. Бүс зангирахыг цээрлэх бөгөөд аяндаа зангирсан байвал гурав хонуулаад хамгийн ахмад хүнд очиж бүсний ончроог тайлуулдаг ёс буй. Бүсийг дутуу бүслэх алдууран чирч явахыг цээрлэдэг бөгөөд бүс алдуурваас “Бүс чинь алдарчээ” гэж заавал хэлдэг ёстой. Бүсээ чанга бүслэхийг төв чангын бэлгэдэл гэх ба бүсний үзүүрийг өмнө талдаа гарган нар зөв ороож нөгөө үзүүрийг урдаа мөн шингээн уяна. Бүсийг гутал өмд дээр тавих, доор газар тавих, дээгүүр нь алхах гишгэхийг сүлд доройтно, бузартана гэж цээрлэдэг учиртай.
Өдгөө монголчууд бид эртний соёл хэв шинжээ хадгалсан олон төрлийн дээлийг орчин үетэй хослуулан хэрэглэдэг болсон. Үүнтэй холбоотойгоор бүсийг мөн олон төрлөөр нь урлан ялангуяа эмэгтэйчүүд арьсан, гоёлын, корсет загвартай бүсийг өдөр тутамдаа хэрэглэж түүх соёлоо сурталчилж түгээн дэлгэрүүлж байна.